Psikoloji

Falların Sahteliğinin Bilimsel Açıklaması – Forer Etkisi

Elinizde telefonunuz internette dolaşıyorsunuz. Karşınıza günlük burç yorumlarının yapıldığı bir site çıkıyor. Girip kendi burcunuzun bulunduğu kısmı buluyor, okumaya başlıyorsunuz. Yazan şeylerin tamamen sizi anlattığını düşünüyor, şaşırıyorsunuz. Üstelik yazanların daha çoğunu yaşamasanız bile yaşayacağınızı düşünerek kendinizi buna göre hazırlıyorsunuz. Yorumda yazan şey tam olarak sizi anlatıyor gibi gelebilir lakin gerçekte öyle değil. Açıklaması da çok basit, Forer etkisi.

Okuyacağınız şeyler 1948 yılında Bertram Forer’in yaptığı bir deneye dayanıyor.

Bertram öğrencilerine ‘Sana özel kişisel analiz’ içerdiğini söylediği bir kağıdı tek tek dağıtıyor. Daha sonrasındaysa kağıtta yazanları kişinin 0 ve 5 arasında puanlayarak kendisine ne kadar uyduğunu belirtmesini istiyor. Fakat aslında kâğıttaki yazı kişiden kişiye göre değişiklik göstermiyordu. Tüm öğrencilere aynı içeriğin bulunduğu bir kağıt vermişti. Buyurun kağıtta yazan metin;

“Başkalarının sizi beğenmesine, size hayran olmasına ihtiyaç duyuyorsunuz, ama aynı zamanda kendinize karşı eleştirel olmaya da eğilimlisiniz. Kişiliğinizin bazı zayıf yönleri var ama genelde bunları telafi etmeyi başarıyorsunuz. Kendi yararınıza çevirebileceğiniz halde kullanmadığınız önemli bir kapasiteye sahipsiniz. Dışardan disiplinli ve özgüvenli gözükürken, içten içe kaygılı ve güvensizsiniz. Bazen doğru kararı verip vermediğiniz ya da doğru şeyi yapıp yapmadığınız konusunda kafanızda ciddi şüpheler uyanıyor. Belli bir miktarda değişiklik ve farklılığı tercih ediyorsunuz; kısıtlamaların, sınırlandırmaların içinde kalmak sizi mutsuz ediyor. Bağımsız bir düşünür olmakla gurur duyuyorsunuz ve başkalarının iddialarını tatmin edici kanıt olmadan kabul etmiyorsunuz ama kendinizi başkalarına açarken çok açık, çok içten olmayı akıllıca bulmuyorsunuz. Bazı zamanlar dışa dönük, sokulgan ve sosyalsiniz; bazı zamanlarsa içe dönük, sakıngan bir kapalı kutu oluyorsunuz. Bazı çok gerçekdışı arzularınız var.”

Yoksa sizi de mi anlatıyor?

Bu testin puan ortalaması 4.26 çıkmıştır. Bu testin aynısı 1948 yılından sonra da defalarca denenmiş ve her defasında %85 civarında bir oranla herkes metinde yazan şeyin kendisine uyduğunu söylemiştir.

Aslında tüm olay şu şekilde işliyor: İnsanlar okudukları şeylerin özellikle onları anlattığını düşünse de, okudukları şeyler insanlığın büyük çoğunluğuna uyacak cinsten genel ve belirsizdir. Fakat bu noktada birey genel ve belirsiz kişilik analizlerini kendileriyle özdeştirme eğilimi gösterir. Bunun sonucunda da teste katılan her 10 kişiden 8’i metinlerde yazanların kendisini anlattığını düşünür.

Önlerinde küresi bulunan falcılar, günlük burç yorumları, Tarot falları, yol kenarında tavşanın çektiği fal da dahil olmak üzere çoğunluk aslında bu Forer (Barnum) etkisine dayanır.

Makale Yazarı Mert Akbıyık

Kendi kendine yazan, çizen, çoğunluktan farklı düşünen ve insanları pek sevmeyen kimse. Selçuk Üniversitesi – Gazetecilik

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir